Facebook verslaving; waar komt het vandaan?

Kai-Arne Carras, 5 augustus 2015

Dat Facebook het meest gebruikte social media kanaal in de wereld is, is geen nieuw gegeven. Maar wat maakt dit platform zo verslavingsgevoelig en daardoor zo interessant voor adverteerders? We proberen een verklaring te vinden vanuit wetenschappelijk oogpunt om het verslavende gedrag van gebruikers te beschrijven in oorzaken en consequenties, dit keer gekeken vanuit de gebruikers in plaats van de adverteerder.

Hoe wordt Facebook verslaving gemeten?

Allereerst is het interessant om te weten hoe Facebook verslaving gemeten kan worden. Waar menig persoon zal denken dat dit te maken heeft met het aantal minuten online, kijkt de wetenschap hier op een andere manier naar. Vanuit de Noorse Universiteit Bergen is er een schaal ontwikkeld op het gebied van zes constructen die de graad van verslaving beschrijft voor gebruikers (Andreassen, 2012). Zonder er al te diep op in te gaan zijn, gaat het om het volgende:

  • saillantie – de activiteit overheerst denken en gedrag;
  • stemmingswisselingen – de activiteit wijzigt / verbetert de stemming;
  • tolerantie – er is meer activiteit nodig om hetzelfde voorgaande effect te halen;
  • terugtrekking– het optreden van onaangename gevoelens wanneer de activiteit wordt gestaakt of plotseling wordt verminderd;
  • conflict – de activiteit veroorzaakt conflicten in relaties, in het werk / onderwijs, en andere activiteiten;
  • terugval – de neiging om terug te keren naar eerdere patronen van de activiteit na onthouding.

Zes pijlers van Facebook verslaving

Met bovengenoemde punten wordt dus bepaald in hoeverre gebruikers matig, gemiddeld of zeer verslaafd zijn aan Facebook. Om erachter te komen waar deze verslaving vandaan komt, is er gekeken naar eerdere verslavingsonderzoeken over internet en social media in het algemeen. Hier komt uit voort dat drie psychologische pijlers als eenzaamheid (Ryan & Xenos, 2011), sociale angst (Sheldon, 2008) en depressie (Moreno, 2011) zowel oorzaak als consequentie zijn. Oftewel: eenzaamheid leidt tot een hogere Facebook verslaving, net als meer Facebook gebruik leidt tot meer eenzaamheid. Alleen op het punt van depressie zijn de onderzoeken tegenstrijdig, waar de ene onderzoeker heeft gevonden dat depressie voor meer verslaving zorgt, heb ik zelf gevonden dat depressie juist minder verslaving aanduidt. Deze pijlers zijn op zich ‘logisch’ te verklaren, mensen die een hogere sociale angst hebben (angst voor grote groepen, contact maken met anderen etc.) zoeken eerder hun uitweg naar social media omdat de drempel tot communiceren vele malen lager is dan in de echte wereld het geval is. Ook mensen met een eenzaam gevoel proberen middels Facebook contacten te leggen om de eenzaamheid te verkleinen, de keerzijde van de medaille is echter dat overmatig gebruik van Facebook er ook voor zorgt dat sociale angst als maar toeneemt doordat er minder in ‘real life’ gecommuniceerd wordt en dat je ‘vrienden’ op Facebook toch niet zulke goede vrienden zijn als je denkt.

Facebook angst

Een vierde interessante, maar logische voorspeller is Facebook angst (de angst om niet op Facebook te kunnen of nieuwtjes te missen). Deze angst zorgt voor actiever gebruik en een hogere verslaving; schijnbaar kunnen/willen gebruikers niks missen en kijken ze daarvoor frequenter op Facebook.

Gebruik

Met de voorgaande zin komen we direct op de een-na-laatste voorspeller uit, namelijk die van ‘gebruik’. In mijn onderzoek heb ik gebruik verdeeld over passief en actief, waar de termen eigenlijk al aanduiden wat ermee bedoeld wordt. Passief bevat lezen, zoeken en kijken, actief het plaatsen en delen van bijvoorbeeld status updates, foto’s en berichten. Beide types zorgen voor een hogere Facebook verslaving, waar vooraf werd gedacht dat dit alleen maar te maken heeft met actief gebruik.

Geslacht

Het laatste punt gaat over geslacht, altijd een leuk punt om over te praten in sociale kringen. Het antwoord is overduidelijk: vrouwen gebruiken sociale netwerken als Facebook intensiever, waardoor ze verslavingsgevoeliger zijn. Een mogelijk verklaring hiervoor is dat vrouwen meer sociaal georiënteerd zijn in vergelijking met mannen.

Een ethische kwestie?

Waar wetenschappers het platform Facebook zeer interessant vinden om te onderzoeken, zien marketingbureaus en de B2C branche logischerwijs steeds meer kansen om hun engagement en omzet te vergroten via dit kanaal. Een andere groep maakt zich echter weer grote zorgen want de eerste Facebook verslavingsklinieken zijn al enige tijd geopend in de V.S.

Je kunt het dus van meerdere kanten bekijken, waar het op termijn een soort van ethische kwestie wordt. Ga je een kwetsbare groep Facebook verslaafden blootstellen aan je advertenties? Hierover kan gediscussieerd worden. Waar het ook nog de vraag is wat het niveau van verslaving op dit moment is en waar het naartoe kan gaan in de toekomst; wellicht worden gebruikers afhankelijker van Facebook, maar misschien ook niet en is de rage afgelopen binnen enkele jaren. Als onderzoeker zie ik zelf dit Hyves-scenario niet gebeuren.

Share This